Şaman davulu (tüngür): Orta Asya’nın kendi sembolü

Son yıllarda mitolojik motiflerde bir yön var: kuzey. Yggdrasil, Valhalla, runik işaretler. Hepsi güzel semboller ve gerçek bir geleneğe dayanıyorlar.

Ama deriyle, sesle ve yolculukla ilgili en eski anlatılardan biri çok daha yakında duruyor — ve çoğu zaman atlanıyor: Sibirya ve Orta Asya şamanının davulu.

Tüngür ne demek?

Türk lehçelerinde şaman davulunu adlandıran kelimelerden biri tüngür (bazı kaynaklarda düngür). Altay, Hakas, Tuva ve Yakut topluluklarında biçimi ve ölçüsü değişse de temel yapı aynı: ahşap bir kasnak, üzerine gerilmiş deri, arkasında elin geçtiği bir tutamak.

Abdülkadir İnan’ın Tarihte ve Bugün Şamanizm gibi klasik çalışmalarından bu yana etnograflar aynı ayrıntıyı kaydeder: şaman davulundan bir çalgı olarak söz etmez.

Davul, şamanın bineğidir. Ses yükseldikçe yol alınır.

Kayıtlarda davul bazen at, bazen geyik, bazen kayık olarak anılır. Kasnağın hangi ağaçtan yapıldığı, derinin hangi hayvandan geldiği ve üzerine çizilen şeklin ne olduğu topluluktan topluluğa değişir; ama davulun bir araç değil bir taşıt sayılması hemen her yerde ortak.

Deri neden merkezde?

Bu geleneğin bizim işimizle kesiştiği nokta tam olarak burası. Davulun sesini belirleyen şey deridir:

• Gerginlik sesi belirler. Deri gevşekse ses boğuk, aşırı gerginse çatlak çıkar.
• Nem sesi değiştirir. Kayıtlar, davulun çalınmadan önce ateşe tutularak “ayarlandığını” anlatır — nem alınınca deri gerilir, ses açılır.
• Her davul tekildir. Aynı ustanın yaptığı iki davul aynı sesi vermez, çünkü iki deri parçası aynı değildir.

Bu son madde, el yapımı deri işiyle uğraşan herkesin bildiği şeyin çok eski bir ifadesi: deri standart bir malzeme değil. Kalınlığı, gözenek yapısı ve boyayı emme biçimi parçadan parçaya değişir.

Motifi deriye kazımak

Davul motifini bir defter kapağına kazırken işin zorluğu çemberde. Daire, insan gözünün hatayı en kolay yakaladığı biçimdir; bir noktada derinlik azalırsa çember “ezik” görünür.

Bu yüzden çember tek hamlede değil, yüzlerce küçük vuruşla oturtulur. Deri önce nemlendirilir, desen yüzeye alınır, sonra kademe kademe derinleştirilir. Bitkisel tabaklanmış deri bu işe elverişlidir: nemlendiğinde şekil alır, kuruduğunda aldığı şekli tutar.

Makineyle bastırılmış bir desen zamanla kurur ve düzleşir. Elle derinleştirilen desen kalır.

Neden bu seriyi önemsiyoruz

Bir motifi satarken kaynağını doğru anmak, hikâyeyi zayıflatmaz — anlatacak gerçek bir şey verir. Kuzey mitolojisi güzel, ama Orta Asya şamanizmi bu coğrafyanın kendi anlatısı ve en az onun kadar zengin.

Şaman davulu desenli defterler ve diğer motifler koleksiyonda. Her biri Kemeraltı’ndaki tek tezgâhta işleniyor; atölye burada.